Oszustwa romantyczne - schemat, który kosztuje serce i konto

Czym jest oszustwo romantyczne (romance scam)?

Oszustwo romantyczne to celowe budowanie fałszywej relacji uczuciowej online, charakteryzujące się podszywaniem pod inną osobę, szybkim wzbudzaniem zaufania i próbą wyłudzenia pieniędzy lub danych. FTC (Federal Trade Commission) podała, że zgłoszone straty związane z romance scamami przekroczyły w USA 1,14 mld USD w 2023 roku, co pokazuje skalę problemu wykraczającą daleko poza „niefortunne randki”.

Czym różni się romance scam od catfishingu?

Romance scam to oszustwo z motywem finansowym, a catfishing to przede wszystkim fałszywa tożsamość. Osoba stosująca catfishing może ukrywać wygląd, wiek albo sytuację życiową, lecz nie zawsze prosi o przelew. Oszust romantyczny prowadzi rozmowę tak, aby finalnie zdobyć pieniądze, dane logowania, zdjęcia intymne lub dostęp do konta.

Z mojej redakcyjnej praktyki wynika, że granica staje się jasna w chwili, gdy za historią o uczuciu pojawia się „pilna” potrzeba finansowa. Nie ma znaczenia, czy chodzi o 200 zł na telefon, 2 000 zł na bilet czy wpłatę w kryptowalutach. Mechanizm pozostaje ten sam.

Gdzie oszuści szukają kontaktu?

Oszust może rozpocząć rozmowę na Tinderze, Facebooku, Instagramie, WhatsAppie, Telegramie, w grze online albo przez pozornie pomylonego SMS-a. Kanał kontaktu nie stanowi dowodu oszustwa, ale szybkie wyprowadzanie rozmowy poza aplikację zmniejsza szansę, że platforma wykryje podejrzane konto.

  • Tinder - oszust może stworzyć dopracowany profil z cudzymi zdjęciami i krótką, wiarygodną biografią.
  • WhatsApp - komunikator ułatwia wysyłanie nagrań, zdjęć i wiadomości z zagranicznego numeru.
  • Telegram - bywa wybierany przy namawianiu do inwestycji, ponieważ kontakt łatwo przenieść do kolejnych grup.
  • Media społecznościowe - fałszywy profil często obserwuje niewiele osób, a jego zdjęcia pojawiają się w krótkim czasie.
  • Gry i czaty tematyczne - rozmowa zaczyna się niewinnie, od wspólnego hobby lub pomocy w grze.

Oszustwo na miłość nie jest romantyczną pomyłką ani „złym przeczuciem”. To forma wyłudzenia pieniędzy online, w której emocje mają osłabić ostrożność.

„Romance scams can be particularly costly to consumers.” - FTC, Consumer Sentinel Network Data Spotlight, 2024.

Jak wygląda typowy schemat działania oszusta krok po kroku?

Schemat oszustwa romantycznego zwykle rozwija się w czterech etapach: atrakcyjny profil, szybka bliskość, izolowanie rozmowy i nagła prośba o pieniądze. W relacjach opisywanych przez ofiary pierwszy przelew często pojawia się po 2-4 tygodniach intensywnego kontaktu, gdy codzienne wiadomości zdążą już stworzyć poczucie więzi.

Jak działa love bombing na początku znajomości?

Pierwszy krok polega na zalaniu rozmówczyni uwagą przez kilka dni: komplementami, deklaracjami wyjątkowej więzi i planami spotkania. Love bombing nie oznacza każdego entuzjastycznego flirtu, ale alarm powinien zapalić się wtedy, gdy ktoś po trzech rozmowach pisze o przeznaczeniu, wspólnym mieszkaniu lub miłości życia.

Profil bywa zbudowany pod zaufanie: wdowiec, lekarz na misji, inżynier na kontrakcie, wojskowy za granicą albo przedsiębiorca, który „nie ma teraz dostępu do konta”. Taka historia ma tłumaczyć brak spotkania, nieobecność na wideo i późniejsze kłopoty finansowe.

Dlaczego oszust przenosi rozmowę na WhatsApp lub Telegram?

Oszust przenosi rozmowę poza aplikację zwykle w pierwszych dniach, aby ograniczyć moderację i odciąć Cię od narzędzi zgłaszania profilu. Prośba może brzmieć niewinnie: „Rzadko zaglądam na Tinder”, „tu jest wygodniej” albo „firma blokuje mi aplikacje randkowe”.

Sama zmiana komunikatora nie przesądza o oszustwie. Liczy się zestaw sygnałów: pośpiech, unikanie rozmowy wideo na żywo, sprzeczności w historii i presja na utrzymanie kontaktu w tajemnicy.

Kiedy pojawia się pierwsza prośba o pieniądze?

Pierwsza prośba najczęściej pojawia się po 2-4 tygodniach i dotyczy kwoty, która ma brzmieć jak jednorazowa, łatwa do oddania pomoc. Może chodzić o opłatę celną za paczkę, leki, bilet, awarię samochodu, telefon dziecka lub odblokowanie konta.

Oszust rzadko zaczyna od pytania: „Pożycz mi pieniądze”. Najpierw opowiada dramat, wzbudza troskę, a potem sugeruje, że tylko Ty możesz uratować sytuację. To manipulacja emocjonalna online, nie test miłości.

Co dzieje się po pierwszym przelewie?

Po pierwszej wpłacie oszust zwykle eskaluje żądania, bo wcześniejszy przelew tworzy psychologiczną pokusę ratowania już zainwestowanych pieniędzy. Ten mechanizm nazywa się efektem utopionych kosztów: im więcej wysłałaś, tym trudniej przyjąć, że historia była fałszywa.

  1. Idealny profil - zdjęcia i historia zawodowa mają wzbudzić szybkie zaufanie oraz podziw.
  2. Intensywny kontakt - wiadomości rano i wieczorem tworzą poczucie, że relacja jest już poważna.
  3. Przeniesienie rozmowy - WhatsApp lub Telegram pozwalają oszustowi działać poza kontrolą aplikacji randkowej.
  4. Nagły kryzys - choroba, cło, podróż albo blokada konta mają uzasadnić pilny przelew.
  5. Eskalacja - kolejne opłaty pojawiają się, zanim poprzednia „przeszkoda” zostanie rozwiązana.
  6. Zniknięcie lub szantaż - po odmowie oszust urywa kontakt albo grozi ujawnieniem przekazanych materiałów.

Jedno zdanie, które warto zapamiętać: osoba poznana wyłącznie online nie potrzebuje od Ciebie pieniędzy, aby udowodnić uczucie.

Jak rozpoznać oszusta romantycznego?

Oszusta romantycznego najczęściej zdradza połączenie trzech zachowań: bardzo szybkie deklaracje, brak weryfikowalnego kontaktu wideo i prośba o pieniądze lub dane. Żadna pojedyncza cecha nie daje stuprocentowej pewności, ale kilka czerwonych flag naraz wymaga zatrzymania rozmowy i sprawdzenia faktów.

Czy brak rozmowy wideo jest czerwoną flagą?

Tak, uporczywe unikanie krótkiej rozmowy wideo na żywo jest jednym z najmocniejszych sygnałów ostrzegawczych. Każdemu może zdarzyć się zepsuta kamera lub słaby internet, lecz osoba uczciwie zainteresowana znajomością zwykle zaproponuje inny termin, a nie powtarza tę samą wymówkę przez tygodnie.

Poproś o spontaniczne, dwuminutowe połączenie i prostą czynność, na przykład pomachanie ręką albo powiedzenie aktualnej daty. Nie traktuj tego jak przesłuchania. To zwykła ochrona własnego bezpieczeństwa.

Jak sprawdzić zdjęcie i historię profilu?

Najpierw użyj wyszukiwania obrazem, a potem sprawdź, czy zdjęcia, opis pracy i daty publikacji tworzą spójną historię. Fotografie z profesjonalnej sesji, brak zdjęć ze znajomymi oraz profil założony niedawno mogą oznaczać fałszywy profil randkowy.

  • Zdjęcie profilowe - sprawdź je w wyszukiwarce obrazem, aby znaleźć ewentualnego prawdziwego autora fotografii.
  • Rozmowa wideo - poproś o krótkie połączenie na żywo, a nie o kolejne nagranie, które można przygotować wcześniej.
  • Historia zawodowa - zweryfikuj, czy nazwa firmy, stanowisko i kraj pobytu nie przeczą sobie w kolejnych wiadomościach.
  • Sposób płatności - karty podarunkowe, kryptoportfele i przekazy pieniężne są szczególnie ryzykowne, bo utrudniają odzyskanie środków.
  • Presja czasu - „musisz zrobić przelew dziś” jest narzędziem, które ma zatrzymać spokojne myślenie.
  • Tajemnica - prośba, by nie mówić rodzinie ani bankowi o przelewie, powinna zakończyć rozmowę.

Przeczytaj też tekst czerwone flagi w związku, bo część technik oszusta przypomina manipulację stosowaną także poza internetem.

Kim są ofiary i dlaczego to nie jest kwestia naiwności?

Ofiarami oszustw romantycznych padają osoby w różnym wieku, z różnym wykształceniem i doświadczeniem, ponieważ oszust wykorzystuje potrzebę bliskości, a nie brak inteligencji. Szczególnie podatny moment może pojawić się po rozwodzie, żałobie, przeprowadzce lub okresie izolacji, gdy regularna rozmowa daje realne poczucie ulgi.

Czy inteligentna i ostrożna osoba może dać się oszukać?

Tak, ponieważ manipulacja działa stopniowo i miesza czułość, nadzieję, lęk oraz poczucie odpowiedzialności za drugą osobę. Oszust nie prosi o dużą sumę w pierwszej wiadomości. Najpierw uczy się Twojej historii, języka, słabszych punktów i marzeń.

U klientek i czytelniczek, które opisują podobne doświadczenia, powtarza się jedno zdanie: „Przecież widziałam sygnały, ale wierzyłam, że nasza sytuacja jest wyjątkiem”. To nie powód do wstydu. To skutek dobrze zaplanowanej presji.

Dlaczego wstyd utrudnia reakcję?

Wstyd izoluje ofiarę i daje oszustowi czas na dalsze działanie, dlatego pierwszą bezpieczną decyzją jest rozmowa z zaufaną osobą. Przyjaciółka, siostra albo psycholog spojrzą na wiadomości bez emocjonalnego przywiązania do sprawcy.

  • Rozwód - nowa rozmowa może dawać nadzieję na odzyskanie bliskości po trudnym rozstaniu.
  • Żałoba - oszust wykorzystuje potrzebę ciepła i zainteresowania, które pojawiają się po stracie partnera.
  • Samotna opieka nad dzieckiem - historia „troskliwego, stabilnego partnera” może brzmieć szczególnie przekonująco.
  • Praca zdalna lub izolacja - częsty kontakt tekstowy szybko wypełnia ciszę dnia codziennego.
  • Wstyd przed oceną - milczenie opóźnia telefon do banku, Policji RP i CERT Polska.

Treść nie zastępuje konsultacji z psychologiem ani zgłoszenia na policję w konkretnej sprawie. Jeśli relacja zostawiła po sobie lęk lub poczucie winy, pomoc emocjonalna jest równie ważna jak zabezpieczenie konta.

„Oszuści wykorzystują emocje i zaufanie, aby skłonić ofiary do przekazania pieniędzy lub danych.” - UOKiK, materiały edukacyjne dotyczące bezpieczeństwa konsumentów online, 2023.

Czym jest pig butchering i dlaczego jest bardziej niebezpieczne?

Pig butchering to oszustwo łączące pozorną relację romantyczną z fałszywą inwestycją, najczęściej w kryptowaluty, charakteryzujące się długim budowaniem zaufania, pokazanymi „zyskami” i blokadą wypłaty. FBI IC3 opisuje ten model jako istotne zagrożenie finansowe online, ponieważ ofiara bywa nakłaniana do wielu wpłat, a nie jednego przelewu.

Jak działa fałszywa platforma inwestycyjna?

Fałszywa platforma pokazuje na ekranie rosnące saldo, ale nie inwestuje pieniędzy w sposób, jaki deklaruje. Oszust lub oszustka przesyła link, pomaga założyć konto i zachęca do wpłaty testowej. Czasem pozwala nawet wypłacić małą kwotę, aby wzmocnić zaufanie.

Po większej wpłacie pojawia się „podatek”, „opłata weryfikacyjna” albo „depozyt odblokowujący”. Każda kolejna wpłata ma rzekomo uwolnić wcześniejsze środki, lecz w praktyce powiększa stratę.

Czym pig butchering różni się od klasycznego romance scamu?

W klasycznym romance scamie sprawca prosi o pomoc finansową, a w pig butcheringu przedstawia przelew jako szansę na zysk i kontrolowaną inwestycję. Różnica jest ważna: obietnica zarobku może sprawić, że osoba ostrożna wobec pożyczki zgodzi się na „inwestowanie”.

Element Klasyczne oszustwo romantyczne Pig butchering
Pretekst płatności Nagły problem: bilet, leczenie, cło. Inwestycja, zwykle kryptowaluty lub handel online.
Obietnica Zwrot pieniędzy po rozwiązaniu kryzysu. Szybki zysk i wspólna finansowa przyszłość.
Widok środków Najczęściej zwykły przelew lub portfel. Fałszywy panel pokazujący fikcyjne saldo.
Ryzyko eskalacji Kolejne prośby po pierwszej wpłacie. Wiele wpłat pod presją „okazji” i opłat za wypłatę.
  • Link do platformy - adres z literówką lub bez jasnych danych spółki powinien zostać uznany za sygnał stop.
  • Kryptowaluty - przelew krypto jest trudniejszy do odwrócenia niż standardowa płatność kartą.
  • Wspólne inwestowanie - partner poznany online nie powinien prowadzić Cię przez decyzje finansowe.
  • Gwarantowany zysk - obietnica pewnego zarobku jest cechą przekazu oszukańczego, nie rzetelnej inwestycji.

Co zrobić, gdy podejrzewasz oszustwo romantyczne?

Gdy podejrzewasz oszustwo romantyczne, przerwij kontakt finansowy jeszcze tego samego dnia, zachowaj dowody i skontaktuj się z bankiem. Nie próbuj odzyskać pieniędzy przez negocjacje z oszustem, bo rozmowa może dać mu kolejną okazję do manipulacji lub zdobycia informacji.

Jak zabezpieczyć dowody bez kontaktowania się ze sprawcą?

Najpierw wykonaj zrzuty ekranu rozmów, zapisz linki, numery kont, adresy portfeli kryptowalutowych i daty przelewów, a dopiero potem zablokuj profil. Nie kasuj czatu, nawet jeśli jego czytanie jest trudne emocjonalnie.

Zapisz dane w jednym folderze i opisz je prostymi nazwami, na przykład „przelew-12-maja”, „profil-Tinder”, „link-platforma”. Taki porządek pomaga bankowi i Policji RP szybciej zrozumieć przebieg zdarzeń.

Czy należy powiedzieć o tym bliskiej osobie?

Tak, rozmowa z jedną zaufaną osobą zmniejsza presję i pomaga powstrzymać kolejne przelewy. Oszuści często żerują na sekrecie, więc wsparcie z zewnątrz odzyskuje Ci perspektywę.

  1. Zatrzymaj przelewy - nie wysyłaj kolejnych pieniędzy, kodów BLIK ani zdjęć dokumentów.
  2. Zadzwoń do banku - zgłoś podejrzenie oszustwa i poproś o informacje dotyczące świeżej transakcji.
  3. Zabezpiecz konto - zmień hasło do poczty, banku i aplikacji, jeśli przekazałaś dane lub kod.
  4. Zrób kopie dowodów - zachowaj rozmowy, potwierdzenia przelewów, profile i adresy stron.
  5. Zgłoś konto - użyj narzędzia raportowania na Tinderze, Facebooku lub użytym komunikatorze.
  6. Poszukaj wsparcia - poproś bliską osobę, psychologa lub prawnika o pomoc w przejściu przez kolejne kroki.

Po ustaniu kryzysu może pomóc także materiał jak odbudować zaufanie po zdradzie zaufania. Najpierw jednak zatrzymaj straty.

Jak zgłosić oszustwo romantyczne w Polsce?

Oszustwo romantyczne w Polsce zgłasza się równolegle do banku, Policji RP, platformy randkowej, a przy fałszywych stronach lub linkach także do CERT Polska. Podstawą karną może być art. 286 kodeksu karnego, dotyczący doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd.

Co zgłosić bankowi i Policji RP?

Bankowi podaj datę, kwotę, numer rachunku odbiorcy oraz opis manipulacji, a Policji przekaż pełną chronologię i zabezpieczone dowody. Nawet jeśli przelew został już zaksięgowany, szybkie zgłoszenie ma znaczenie dla dalszych działań i może zatrzymać kolejne próby.

Nie musisz znać prawnej kwalifikacji czynu, aby złożyć zawiadomienie. Opisz fakty: gdzie się poznaliście, kiedy padła prośba, jaką metodą wysłałaś środki i jakie dane podała druga strona.

Kiedy zgłosić sprawę do CERT Polska?

Zgłoś sprawę do CERT Polska, gdy oszust wykorzystał fałszywy link, stronę inwestycyjną, podszywanie się pod firmę albo wiadomość phishingową. CERT Polska analizuje zagrożenia techniczne i przyjmuje zgłoszenia przez stronę incydent.cert.pl.

  • Bank - zgłoszenie wykonaj natychmiast po zauważeniu przelewu lub przekazaniu danych.
  • Policja RP - przedstaw dowody oraz dane płatności, ponieważ tworzą one podstawę zawiadomienia.
  • CERT Polska - przekaż podejrzane adresy stron i wiadomości wykorzystywane do wyłudzenia.
  • Platforma randkowa - zgłoś profil, aby ograniczyć ryzyko oszukania następnych osób.
  • UOKiK - korzystaj z jego materiałów edukacyjnych przy weryfikowaniu ryzyk konsumenckich online.

Treść nie zastępuje porady prawnej. Przy większej kwocie, szantażu lub przekazaniu dokumentów skonsultuj się z radcą prawnym albo adwokatem.

Czy można odzyskać pieniądze utracone w oszustwie romantycznym?

To zależy od metody płatności i czasu reakcji: świeży przelew bankowy może dać większą szansę na działanie niż kryptowaluty, karty podarunkowe lub przekaz gotówkowy. Zgłoszenie nie gwarantuje zwrotu, ale zwłoka niemal zawsze zmniejsza możliwość zatrzymania środków.

Dlaczego szybkość reakcji ma znaczenie?

Im szybciej skontaktujesz się z bankiem, tym większa jest szansa, że instytucja sprawdzi możliwość wstrzymania lub odzyskania środków. Nie czekaj do końca tygodnia ani na kolejną wiadomość od oszusta z obietnicą zwrotu.

Dlaczego kryptowaluty i karty podarunkowe są tak ryzykowne?

Kryptowaluty i karty podarunkowe są ryzykowne, ponieważ sprawca może szybko przenieść środki, a ustalenie odbiorcy bywa znacznie trudniejsze. Gdy ktoś poznany online nalega na taki sposób płatności, potraktuj to jako powód do natychmiastowego przerwania rozmowy.

  • Przelew bankowy - natychmiastowe zgłoszenie daje bankowi możliwość podjęcia czynności związanych z transakcją.
  • Płatność kartą - skontaktuj się z wydawcą karty i zapytaj o tryb reklamacji konkretnej operacji.
  • BLIK - zgłoś transakcję bankowi oraz nie podawaj kolejnych kodów pod żadnym pretekstem.
  • Kryptowaluty - zachowaj adres portfela, identyfikator transakcji i link do platformy dla Policji oraz CERT Polska.
  • Karty podarunkowe - zgłoś zakup sprzedawcy i zachowaj paragony, kody oraz korespondencję ze sprawcą.

Najważniejszym sukcesem na początku jest zatrzymanie dalszych strat, nie obietnica pełnego zwrotu.

Jak chronić się podczas randkowania online?

Najbezpieczniejsza zasada randkowania online brzmi: nie wysyłaj pieniędzy, kodów ani dokumentów osobie, której nie znasz poza internetem i nie zweryfikowałaś podczas rozmowy na żywo. Ta reguła działa niezależnie od tego, czy kontaktujesz się przez Tinder, Instagram, WhatsApp czy Telegram.

Jak stworzyć własne zasady bezpieczeństwa?

Zacznij od ustalenia trzech granic: brak przelewów, brak tajemnic przed bliskimi i brak inwestycji podsuniętych przez nową znajomość. Powiedz o nich wprost, nawet jeśli rozmówca próbuje przedstawić ostrożność jako brak zaufania.

Czy rozmowa z bliską osobą naprawdę pomaga?

Tak, zewnętrzna perspektywa często szybciej zauważa niespójności, które w zakochaniu łatwo zignorować. Nie chodzi o oddawanie komuś kontroli nad życiem uczuciowym, lecz o prosty test rzeczywistości przed decyzją finansową.

  • Wyszukiwanie obrazem - sprawdzaj zdjęcia, zanim zaangażujesz się emocjonalnie w długą rozmowę.
  • Wideo na żywo - umawiaj krótkie połączenie zanim przejdziesz na prywatny komunikator.
  • Brak przelewów - nie finansuj podróży, leczenia, ceł, biznesu ani „chwilowego” kryzysu nowej znajomości.
  • Brak inwestycji - nie klikaj w linki do platform poleconych przez osobę poznaną online.
  • Wsparcie bliskich - opowiedz o relacji komuś, kto nie zna jej wyłącznie z Twoich emocji.
  • Tempo relacji - daj sobie tygodnie i miesiące na poznanie człowieka, zamiast odpowiadać na presję szybkiego zaangażowania.

Więcej praktycznych zasad znajdziesz w materiale jak bezpiecznie randkować online, a po trudnej relacji pomocny może być tekst samorozwój po trudnym związku.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest oszustwo romantyczne?

Oszustwo romantyczne to budowanie fałszywej relacji uczuciowej po to, aby wyłudzić pieniądze, dane albo dostęp do konta. Sprawca może posługiwać się cudzymi zdjęciami i wiarygodną historią życia. Kluczowym sygnałem jest prośba o finansową pomoc po okresie intensywnego kontaktu.

Jak szybko oszust prosi o pieniądze?

Najczęściej prośba pojawia się po 2-4 tygodniach częstych wiadomości, choć tempo zależy od scenariusza oszusta. Pretekstem bywa nagły wypadek, opłata celna, bilet lub problem z kontem. Presja czasu ma sprawić, że nie zdążysz skonsultować decyzji.

Co to jest pig butchering?

Pig butchering to odmiana oszustwa, która łączy relację romantyczną z fałszywą inwestycją, często w kryptowaluty. Oszust pokazuje fikcyjne zyski na spreparowanej platformie. Gdy próbujesz wypłacić środki, żąda kolejnej wpłaty za „podatek” lub „odblokowanie konta”.

Gdzie zgłosić oszustwo romantyczne w Polsce?

Najpierw skontaktuj się z bankiem, a następnie złóż zawiadomienie na Policji RP. Fałszywe strony, linki i wiadomości możesz przekazać do CERT Polska. Zgłoś też profil na platformie randkowej, aby utrudnić sprawcy kontakt z kolejnymi osobami.

Czy da się odzyskać pieniądze od oszusta romantycznego?

To zależy od metody płatności i szybkości zgłoszenia. Przy świeżym przelewie bankowym warto reagować natychmiast, natomiast kryptowaluty i karty podarunkowe zwykle znacząco utrudniają odzyskanie środków. Nie zakładaj, że odzyskanie pieniędzy jest gwarantowane.

Jak rozpoznać oszusta na aplikacji randkowej?

Sprawdź, czy unika rozmowy wideo, deklaruje uczucia po kilku dniach, tworzy dramatyczne historie i chce szybko przejść na WhatsApp lub Telegram. Szczególnie poważna czerwona flaga to prośba o przelew, kod BLIK, kartę podarunkową lub inwestycję. Zatrzymaj rozmowę i zweryfikuj profil.

Czy oszustwa romantyczne dotyczą tylko naiwnych osób?

Nie. Oszust wykorzystuje emocje, samotność, zaufanie i nadzieję na bliskość, a nie brak wiedzy. Ofiarą może zostać osoba ostrożna, wykształcona i doświadczona, zwłaszcza w momencie życiowego kryzysu. Wstyd nie powinien powstrzymywać przed szukaniem pomocy.

Źródła i literatura

  1. FTC - Romance scams top losses in 2023, 2024.
  2. FBI Internet Crime Complaint Center - Internet Crime Report 2023, 2023.
  3. CERT Polska - informacje i zgłaszanie incydentów, dostęp: 2026.
  4. CERT Polska - formularz zgłoszenia incydentu, dostęp: 2026.
  5. Kodeks karny - art. 286, ISAP, tekst jednolity.