Jakie kolory są odpowiednie na pogrzeb?
Strój na pogrzeb w Polsce najbezpieczniej oprzeć na czerni, granacie lub graficie: są dyskretne, nie skupiają uwagi i odpowiadają powadze żałoby. Emily Post Institute w wytycznych etykiety pogrzebowej z 2022 roku wskazuje, że ubiór ma przede wszystkim wyrażać szacunek, a nie wymuszać jeden identyczny kolor.
Z mojej redakcyjnej praktyki wynika, że największy stres pojawia się wtedy, gdy w szafie nie ma czarnej sukienki. Nie trzeba wtedy kupować stroju na ostatnią chwilę. Ciemny, matowy granatowy komplet albo grafitowa sukienka midi zwykle sprawdzają się równie dobrze.
Dlaczego czerń jest standardem, ale nie jedynym wyborem?
Czerń jest standardem, ponieważ w polskiej kulturze kojarzy się z żałobą, powagą i wyciszeniem, ale nie stanowi jedynego dopuszczalnego koloru. Przy pogrzebie katolickim nadal dominuje, natomiast podczas pogrzebu świeckiego rodzina może dopuścić inną, stonowaną paletę.
Kolor żałoby zależy też od kultury. W części krajów Azji biel bywa związana z żałobą, dlatego przy ceremonii międzykulturowej dobrze jest zapytać rodzinę o oczekiwania. W polskim savoir-vivre najważniejsza pozostaje dyskrecja.
„Strój na uroczystość żałobną powinien być stonowany, schludny i nieodciągający uwagi od rodziny oraz osoby zmarłej.” - Emily Post Institute, wytyczne etykiety pogrzebowej, 2022, parafraza
- Czarna sukienka z matowej wełny lub wiskozy jest klasycznym wyborem na ceremonię w kościele i na cmentarzu.
- Granatowy garnitur damski daje formalny efekt, a jednocześnie nie wygląda jak przypadkowy zestaw do pracy.
- Grafitowa spódnica midi z czarną bluzką tworzy spokojny strój żałobny bez konieczności noszenia czerni od stóp do głów.
- Butelkowa zieleń może pojawić się w gładkiej sukience lub płaszczu, jeśli ma głęboki, niekrzykliwy odcień.
Jakich kolorów i wzorów lepiej nie wybierać?
Najlepiej zrezygnować z neonów, intensywnej czerwieni, fuksji, złota, srebra oraz dużych nadruków, ponieważ w tłumie na ceremonii przyciągają wzrok. Problemem bywa nie tylko barwa, lecz także połysk materiału.
Jedno zdanie, które dobrze porządkuje wybór: na pogrzeb wybieraj kolor, który nie będzie pierwszą rzeczą zauważoną przez innych uczestników ceremonii.
- Jaskrawa limonkowa marynarka odwraca uwagę od uroczystości i nie pasuje do etykiety pogrzebowej.
- Sukienka w duże kwiaty może wyglądać zbyt swobodnie, nawet gdy jej tło jest czarne.
- Satynowa spódnica z mocnym połyskiem sprawia wrażenie stylizacji wieczorowej, a nie żałobnej.
- Biała koszula może być częścią ciemnego zestawu, lecz nie powinna dominować nad resztą stroju.
Jak ubrać się na pogrzeb - zestaw dla kobiet?
Najprostszy zestaw dla kobiety na pogrzeb to ciemna sukienka midi albo garnitur z zakrytymi butami, matową torebką i oszczędną biżuterią. Taki ubiór na cmentarz spełnia zasadę skromności, działa przy pogrzebie katolickim i nie wymaga kosztownych zakupów.
Nie szukam tu „idealnej stylizacji”. Szukam ubrań, w których da się spokojnie usiąść w kościele, przejść po nierównym terenie i być blisko rodziny bez poczucia, że strój stał się tematem dnia.
Sukienka, garsonka czy spodnie - co wybrać?
Wybierz sukienkę, garsonkę albo spodnie zależnie od pogody i własnego komfortu, pod warunkiem że krój jest prosty, materiał matowy, a długość sięga przynajmniej okolicy kolana. Spodnie nie są nietaktem, jeśli tworzą formalny komplet z marynarką lub elegancką bluzką.
| Opcja | Kiedy sprawdza się najlepiej | Praktyczny detal |
|---|---|---|
| Sukienka midi | Wiosną, latem i podczas ceremonii w kościele | Wybierz rękaw do łokcia lub dodaj kardigan. |
| Garsonka ze spódnicą | Przy bardzo formalnej uroczystości | Spódnica za kolano pozwala wygodnie chodzić po cmentarzu. |
| Garnitur damski | Zimą, jesienią i przy dłuższej podróży | Prosty fason dobrze wygląda z mokasynami lub czółenkami. |
| Spodnie materiałowe | Gdy potrzebujesz swobody ruchu | Połącz je z ciemną marynarką, nie z T-shirtem. |
- Czarna sukienka kopertowa midi z niewielkim dekoltem sprawdzi się, gdy dodasz gładki żakiet.
- Granatowe spodnie z kantem i grafitowa marynarka tworzą właściwy zestaw, gdy nie masz czarnej garsonki.
- Ciemna spódnica ołówkowa wymaga wygodnej długości, aby nie ograniczać kroku na cmentarnej alejce.
- Prosta sukienka z długim rękawem ogranicza potrzebę zakładania dodatkowej narzutki.
Jak dobrać długość rękawów i dekoltu?
Zakryj ramiona, wybierz nieduży dekolt i długość co najmniej do kolana, ponieważ skromny strój lepiej odpowiada charakterowi ceremonii. Latem wystarczy lekka narzutka, cienki kardigan lub żakiet noszony podczas mszy.
Przejrzyste siateczki, wycięcia na plecach i bardzo krótka mini zostaw na inną okazję. Jeśli masz tylko sukienkę bez rękawów, nie przekreśla jej to automatycznie - po prostu dodaj ciemne okrycie.
- Rękaw do łokcia daje formalny efekt i pozostaje wygodny podczas ciepłej pogody.
- Dekolt w literę V jest odpowiedni, gdy nie odsłania zbyt dużo biustu.
- Marynarka bez kontrastowych guzików porządkuje nawet prostą, ciemnoszarą sukienkę.
- Mała czarna to dobry wybór tylko wtedy, gdy jej długość i materiał nie kojarzą się z wyjściem wieczorowym.
Jeśli potrzebujesz inspiracji na inne formalne sytuacje, zobacz stylizacje na oficjalne okazje.
Jakie obuwie i dodatki wybrać na pogrzeb?
Buty na pogrzeb powinny być zakryte, stabilne i pozbawione ozdób, a dodatki mają pomagać, nie przyciągać wzrok. Niski obcas 2-5 cm, ciemne mokasyny albo proste czółenka są bezpieczniejsze niż szpilki, zwłaszcza na mokrej ziemi cmentarza.
Czy sandały i sportowe buty są odpowiednie?
Nie, sandały i typowe sneakersy lepiej pominąć, nawet podczas upału, ponieważ nadają stylizacji zbyt codzienny charakter. Wyjątkiem może być sytuacja zdrowotna lub terenowa, gdy stabilne obuwie jest konieczne.
W praktyce wybieram buty, w których można przejść kilkaset metrów i stać podczas pożegnania bez bólu stóp. To także wyraz troski o siebie w trudnym dniu.
- Czarne czółenka na słupku 4 cm są stabilniejsze niż cienkie szpilki i pasują do garsonki na pogrzeb.
- Skórzane mokasyny w kolorze granatowym dobrze łączą wygodę z formalnym charakterem stroju.
- Ciemne botki bez dużej klamry sprawdzają się zimą, gdy alejki są mokre lub oblodzone.
- Czyste, gładkie buty są ważniejsze niż logo marki widoczne na cholewce.
Jaka biżuteria i torebka nie będą przesadne?
Wybierz małe kolczyki, cienki łańcuszek lub zegarek bez błyszczącej bransolety, ponieważ biżuteria na pogrzebie ma pozostać tłem. Torebka powinna być mała albo średnia, ciemna i praktyczna.
- Małe perłowe kolczyki są dyskretne, jeśli nie mają dużych kryształów ani wiszących elementów.
- Cienki srebrny łańcuszek może zostać pod bluzką, gdy nie chcesz całkowicie rezygnować z biżuterii.
- Czarna listonoszka mieszcząca chusteczki, telefon i wodę jest funkcjonalniejsza od ozdobnej kopertówki.
- Ciemny szal chroni przed chłodem i może osłonić ramiona podczas ceremonii religijnej.
Jak zrobić makijaż i fryzurę na pogrzeb?
Makijaż na pogrzeb powinien wyrównać koloryt, utrzymać się mimo łez i nie dominować nad twarzą: lekki podkład, neutralny cień oraz wodoodporny tusz zwykle wystarczą. Fryzura ma być czysta, uporządkowana i wygodna przez kilka godzin.
Jak pomalować oczy i usta bez przesady?
Postaw na beże, taupe i brązy na powiekach oraz balsam, róż nude albo przygaszoną pomadkę na ustach. Intensywna czerwona szminka nie jest formalnie zakazana, lecz mocno odcina się od stroju żałobnego.
To nie jest dzień na testowanie nowych kosmetyków. Wodoodporny tusz i sprawdzony korektor są rozsądniejszym wyborem niż pełny makijaż wieczorowy.
- Wodoodporny tusz do rzęs ogranicza ryzyko smug, gdy pojawią się łzy.
- Podkład o lekkim kryciu wygląda naturalniej niż mocno matująca, ciężka warstwa.
- Róż w odcieniu zgaszonej brzoskwini można nałożyć oszczędnie, aby twarz nie wyglądała na zmęczoną.
- Pomadka nude o satynowym wykończeniu jest mniej widoczna niż błyszczyk z drobinkami.
Jak uczesać włosy na ceremonię?
Uczesz włosy w niski kucyk, gładki kok albo zostaw je rozpuszczone i uporządkowane, jeśli taka fryzura jest dla Ciebie naturalna. Unikaj mocnego tapirowania, błyszczących spinek i stylizacji kojarzącej się z imprezą.
- Niski kok utrzymuje włosy z dala od twarzy i dobrze współgra z wysokim kołnierzem płaszcza.
- Gładki kucyk można związać zwykłą czarną gumką bez ozdobnej kokardy.
- Rozpuszczone włosy wyglądają odpowiednio, gdy są czyste i nie wymagają ciągłego poprawiania.
- Perfumy zastosuj oszczędnie, ponieważ intensywny zapach w kościele może męczyć inne osoby.
Przy innych wydarzeniach przyda Ci się także poradnik jak dobrać makijaż do okazji.
Czy można iść na pogrzeb w innym kolorze niż czarny?
Tak, można iść na pogrzeb w granacie, graficie, ciemnym brązie lub butelkowej zieleni, jeśli ubranie ma prosty fason i matowe wykończenie. Zgodnie z zaleceniami Emily Post Institute z 2022 roku liczy się szacunek dla rodziny oraz charakter ceremonii, a nie mechaniczne odtworzenie jednego uniformu.
Kiedy rodzina może poprosić o inny strój?
Rodzina może poprosić o jasne ubrania, ulubiony kolor zmarłej osoby albo unikanie czerni, dlatego taką prośbę należy potraktować jako ważniejszą niż ogólna zasada. Dotyczy to szczególnie pogrzebu świeckiego i pożegnań dzieci.
„Zwyczaj nie jest ważniejszy od wyraźnie zakomunikowanej woli rodziny organizującej pożegnanie.” - zasada savoir-vivre, Emily Post Institute, 2022, parafraza
- Ciemny granat jest bezpieczną alternatywą dla czerni, gdy uczestniczysz w tradycyjnym pogrzebie katolickim.
- Jasny kolor można wybrać wyłącznie wtedy, gdy rodzina wyraźnie o niego prosi.
- Ulubiony akcent zmarłej osoby może pojawić się jako mała chusta, niekoniecznie jako cały strój.
- W przypadku wątpliwości zapytaj bliską osobę z rodziny, zamiast opierać się na domysłach.
Czy granatowy strój wygląda wystarczająco żałobnie?
Tak, ciemny granat wygląda wystarczająco żałobnie, gdy zestawisz go z gładkimi, ciemnymi dodatkami i unikniesz kontrastów. Granatowa garsonka, czarne buty i grafitowy płaszcz tworzą spokojną całość.
- Granatowa sukienka midi dobrze zastępuje czerń, jeśli nie ma koronkowych aplikacji ani połysku.
- Grafitowa marynarka nadaje granatowym spodniom bardziej formalny charakter.
- Czarna torebka nie musi być identyczna kolorystycznie z płaszczem, lecz powinna być prosta.
- Ciemnobrązowy zestaw lepiej zostawić na pogrzeb świecki lub ceremonię, przy której rodzina nie oczekuje czerni.
Jak ubrać się na pogrzeb latem i zimą?
Latem wybierz przewiewną tkaninę i osłoń ramiona lekkim wierzchnim okryciem, a zimą postaw na ciemny płaszcz, stabilne buty i warstwy. Pogoda zmienia materiał oraz funkcję stroju, ale nie zmienia zasady skromności i wygody.
Co założyć na pogrzeb podczas upału?
Załóż sukienkę z wiskozy, lyocellu lub lekkiej wełny, sięgającą co najmniej kolana, a na ramiona narzuć cienki kardigan albo szal. Krótki rękaw jest możliwy, lecz bardzo odkryte fasony nie są dobrym wyborem.
- Sukienka midi z wiskozy lepiej odprowadza ciepło niż gruby poliester i pozostaje elegancka.
- Cienka granatowa narzutka pozwala zakryć ramiona podczas mszy oraz zdjąć ją poza kościołem.
- Zamknięte baleriny ze skóry są praktyczniejsze od sandałów na nierównej nawierzchni.
- Mała butelka wody w torebce pomaga przetrwać upał bez rezygnowania z formalnego stroju.
Jak przygotować strój na zimowy pogrzeb?
Załóż ciemny płaszcz do kolan, nieprzemakalne botki i warstwę termiczną pod sukienkę lub spodnie, ponieważ ceremonia na cmentarzu może trwać kilkadziesiąt minut. Ciepło i stabilność są wtedy ważniejsze niż bardzo cienka, elegancka sylwetka.
- Wełniany płaszcz w czerni lub graficie wygląda stosownie i chroni przed wiatrem.
- Czarne botki z bieżnikiem zmniejszają ryzyko poślizgnięcia na śniegu lub błocie.
- Gładkie rękawiczki są praktyczne, gdy temperatura spada poniżej kilku stopni Celsjusza.
- Ciemny szalik bez dużych frędzli porządkuje zimowy zestaw i nie przyciąga wzroku.
Czym różni się ubiór na pogrzeb katolicki, świecki i innych wyznań?
Pogrzeb katolicki zwykle wymaga ciemnego, skromnego stroju odpowiedniego także do wejścia do kościoła, natomiast pogrzeb świecki bywa mniej formalny i może uwzględniać prośbę rodziny o inną kolorystykę. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego opisuje polskie zwyczaje pogrzebowe jako silnie związane z lokalną tradycją i kontekstem rodzinnym (źródło: MKiDN, 2020).
Jak ubrać się na pogrzeb katolicki?
Na pogrzeb katolicki wybierz ciemny, zakrywający ramiona strój oraz obuwie odpowiednie do kościoła i cmentarza. Nie istnieje jeden obowiązkowy dress code, ale skromność jest czytelnym znakiem szacunku.
- Czarna lub granatowa sukienka midi odpowiada formalności mszy żałobnej.
- Żakiet pomaga zakryć ramiona w świątyni i podczas procesji na cmentarz.
- Ciemne rajstopy są rozsądnym wyborem w chłodniejszej części roku.
- Niewielki krzyżyk można nosić dyskretnie, jeśli jest elementem osobistej wiary.
O co zapytać przed pogrzebem innego wyznania?
Zapytaj rodzinę lub organizatora o nakrycie głowy, kolor, zasady wejścia do miejsca kultu oraz ewentualne ograniczenia dotyczące kobiet i mężczyzn. Jedno krótkie pytanie pozwala uniknąć niezręczności i okazuje uważność.
- Przy ceremonii żydowskiej mogą obowiązywać odmienne zasady nakrycia głowy, dlatego nie zakładaj ich bez potwierdzenia.
- Pogrzeb prawosławny może mieć własny rytuał i kolejność ceremonii, co uzasadnia bardziej zachowawczy strój.
- Pogrzeb świecki często pozwala na większą swobodę, lecz nadal wymaga ubrania bez jaskrawych akcentów.
- Prośba rodziny o konkretny kolor zawsze ma pierwszeństwo przed ogólną zasadą etykiety.
Czego unikać, ubierając się na pogrzeb?
Unikaj wszystkiego, co wygląda imprezowo, plażowo albo ostentacyjnie: głębokich dekoltów, prześwitów, sportowych dodatków, wielkich logotypów i mocnych zapachów. Etykieta pogrzebowa nie ocenia marki ubrania, lecz to, czy Twoja obecność pozostaje dyskretna.
Jakie fasony są zbyt odsłaniające?
Mini, gorsetowe fasony, transparentne bluzki i sukienki z dużymi wycięciami lepiej zastąpić ubraniem o prostszej linii. Jeśli dana rzecz wymaga ciągłego poprawiania, prawdopodobnie nie zapewni Ci spokoju podczas ceremonii.
- Sukienka mini odsłania nogi podczas siadania i nie daje formalnego efektu na cmentarzu.
- Bluzka z głębokim dekoltem może zostać zastąpiona gładkim topem pod marynarkę.
- Koronkowa transparentna koszula wymaga podszewki, ale prościej wybrać nieprześwitujący materiał.
- Legginsy sportowe nie zastępują materiałowych spodni ani spódnicy na uroczystość żałobną.
Jakich akcesoriów i zapachów nie używać?
Nie używaj ciężkich perfum, błyszczących ozdób do włosów, plecaka z dużym logo ani czapki z daszkiem. W zamkniętej przestrzeni kościoła zapach i hałaśliwa biżuteria mogą być bardziej odczuwalne, niż się wydaje.
- Perfumy orientalne aplikowane kilkoma psiknięciami mogą być zbyt intensywne dla osób w bliskim otoczeniu.
- Duże kolczyki z kryształami skupiają uwagę i kłócą się ze skromnym strojem.
- Plecak turystyczny wygląda mniej formalnie niż prosta torba lub mała listonoszka.
- Czapka z daszkiem nie pasuje do ceremonii, chyba że wymaga jej zdrowie lub ochrona przed słońcem.
W trudnych sytuacjach liczy się też sposób obecności - pomocne wskazówki znajdziesz w tekście savoir-vivre w trudnych sytuacjach społecznych.
Jak ubrać dziecko i nastolatkę na pogrzeb?
Dziecko na pogrzeb powinno mieć przede wszystkim wygodny, czysty i stonowany strój, a nie obowiązkowo czarne ubranie. Dla nastolatki zasady są podobne jak dla dorosłej kobiety: prosty krój, spokojny kolor i brak imprezowej stylizacji.
Czy dziecko musi być ubrane na czarno?
Nie, dziecko nie musi być ubrane całkowicie na czarno; wystarczą granat, szarość, ciemna zieleń lub inny spokojny kolor. Najważniejsze, aby ubranie nie miało jaskrawych nadruków, postaci z bajek ani błyszczących ozdób.
- Granatowy sweter i ciemne spodnie są wygodne dla dziecka oraz wystarczająco formalne.
- Szara sukienka z prostymi rajstopami sprawdzi się u młodszej dziewczynki lepiej niż sztywny strój galowy.
- Czyste, ciemne półbuty są lepsze niż buty sportowe z neonową podeszwą.
- Wierzchnie okrycie powinno chronić przed chłodem, ponieważ dziecko szybciej odczuwa dyskomfort na cmentarzu.
Jak przygotować nastolatkę do tej ceremonii?
Porozmawiaj z nastolatką przed ceremonią o stroju i emocjach, zamiast narzucać jej przebranie bez wyjaśnienia. Prosta sukienka, ciemne spodnie albo marynarka wystarczą, jeśli dziewczyna czuje się w nich swobodnie.
- Nastolatka może wybrać grafitowe spodnie i ciemną koszulę, gdy sukienka nie jest zgodna z jej stylem.
- Delikatny makijaż jest możliwy, ale mocne konturowanie i brokat lepiej zostawić na inną okazję.
- Wygodne buty ograniczają napięcie, gdy uroczystość obejmuje długie stanie na zewnątrz.
- Rodzic powinien uprzedzić dziecko, jak przebiega ceremonia, aby strój nie był jedynym przygotowaniem do pożegnania.
Jeśli nie wiesz, jak rozmawiać z bliskimi po stracie, przeczytaj jak wspierać kogoś w żałobie - co powiedzieć.
Najczęściej zadawane pytania
Czy na każdy pogrzeb trzeba iść ubranym na czarno?
Nie, czerń pozostaje tradycyjnym standardem, ale ciemny granat, grafit lub spokojny brąz również mogą być odpowiednie. Pierwszeństwo ma prośba rodziny oraz skromny charakter całego zestawu.
Jakie buty są odpowiednie na pogrzeb?
Najlepiej wybrać zakryte, ciemne buty na płaskiej podeszwie albo stabilnym obcasie 2-5 cm. Zawsze uwzględnij pogodę i teren cmentarza, bo cienka szpilka może być po prostu niepraktyczna.
Czy można nosić biżuterię na pogrzebie?
Tak, ale w ograniczonej formie: małe kolczyki, cienki łańcuszek lub prosty zegarek są wystarczające. Duże kryształy, hałaśliwe bransolety i bardzo błyszczące elementy nie pasują do powagi żałoby.
Jak ubrać się na pogrzeb latem, gdy jest bardzo gorąco?
Wybierz lekką sukienkę midi z wiskozy lub lyocellu i dodaj cienki szal albo kardigan na czas ceremonii. Zakryte ramiona oraz spokojne kolory nadal są lepszym wyborem niż bardzo odkryty fason.
Czy dziecko musi być ubrane na czarno na pogrzebie?
Nie, dziecko może mieć granatowe, szare lub ciemnozielone ubranie, które będzie dla niego wygodne. Unikaj raczej neonów, dużych postaci z bajek i świecących dodatków niż skupiaj się na całkowitej czerni.
Co zrobić, gdy nie mam nic czarnego w szafie?
Załóż ciemny granat, grafit albo ciemną zieleń i połącz je z prostymi czarnymi lub ciemnobrązowymi dodatkami. Gładki materiał i skromny krój są ważniejsze niż kupienie nowego, czarnego stroju na szybko.
Czy można mieć pomalowane usta na pogrzebie?
Tak, najlepiej jednak wybrać balsam, kolor nude albo przygaszony róż zamiast bardzo mocnej czerwieni czy połyskującego błyszczyka. Makijaż powinien dawać Ci poczucie zadbania, lecz nie stawać się dominantą stylizacji.
Źródła i literatura
Jakie źródła pomagają sprawdzić zasady etykiety?
Podane materiały opisują zwyczaje i rekomendacje etykietalne, a nie tworzą jednego prawnie obowiązującego dress code. Przy szczególnych wymaganiach rodziny zawsze wybierz jej komunikat.
- Emily Post Institute - materiały dotyczące etykiety pogrzebów i uroczystości upamiętniających, konsultowane w kontekście wytycznych z 2022 roku.
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego - publikacje i materiały o polskiej kulturze, obrzędach oraz tradycjach, 2020.
- Stolica Apostolska - materiały dotyczące liturgii Kościoła katolickiego i kontekstu ceremonii religijnych.
- NHS - informacje wspierające osoby w żałobie i przeżywające stratę.
Kiedy strój przestaje być najważniejszy?
Strój pomaga okazać szacunek, ale nie zastępuje obecności, taktu i wsparcia dla bliskich zmarłej osoby. Jeśli żałoba wywołuje silny kryzys emocjonalny, bezsenność lub trudność w codziennym funkcjonowaniu, treść nie zastępuje konsultacji z lekarzem, psychologiem lub psychoterapeutą.
- Najważniejsza zasada savoir-vivre brzmi: nie skupiaj uwagi na sobie, lecz na osobie zmarłej i jej rodzinie.
- Prosty, czysty i ciemny zestaw jest lepszy niż kosztowny strój kupiony w pośpiechu.
- W razie niepewności pytanie do rodziny jest bardziej pomocne niż sztywne trzymanie się internetowych reguł.
- Empatyczna obecność oraz spokojne zachowanie znaczą więcej niż idealnie dobrana torebka czy kolor płaszcza.
Redaktorka z wieloletnim stażem w mediach kobiecych. Łączy tematy urody, mody, relacji i rozwoju w jedną, spójną opowieść o świadomym życiu. Jako redaktor naczelna magazynu Kobieca Pasja odpowiada za ton: ciepły, konkretny i bez oceniania.
